گاهی پس از شهادت یک شخصیت بزرگ، تصویر او آرامآرام از زندگی واقعی فاصله میگیرد و به قاب، پوستر و جملههای مناسبتی محدود میشود. احترام باقی میماند، اما روش زندگی فراموش میشود. سخن گفتن از سیره امام شهید، زمانی ارزش دارد که بتوان از خلال زندگی او به یک الگوی قابل ادامه رسید؛ الگویی که فقط در روزهای سوگواری دیده نشود، بلکه در تصمیمهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی جامعه حضور داشته باشد.
در ادبیات رسمی امروز، از حضرت آیتاللهالعظمی شهید سیدعلی حسینی خامنهای با عنوان «امام مجاهد شهید» یاد میشود. زندگی او از یک خانواده ساده و روحانی در مشهد آغاز شد و با تحصیل دینی، فعالیت فرهنگی، مبارزه سیاسی، زندان و تبعید، حضور در مسئولیتهای گوناگون انقلاب و سالها رهبری جامعه ادامه یافت. کنار هم قرار گرفتن این مراحل نشان میدهد که سیره او صرفاً به مدیریت سیاسی محدود نبود؛ عنصر اصلی این مسیر، پیوند میان معنویت، شناخت زمان و حضور در میدان مسئولیت بود.
عاشورا؛ حادثهای برای گریستن یا مدرسهای برای زیستن؟
یکی از محورهای برجسته در نگاه امام شهید به عاشورا، توجه به «عبرتهای» آن بود. او در سخنرانی سال ۱۳۷۱ درباره این پرسش سخن گفت که چگونه جامعهای که هنوز فاصله زیادی با عصر پیامبر نداشت، به جایی رسید که فرزند پیامبر در آن به شهادت رسید و بخش بزرگی از جامعه یا سکوت کرد یا در جبهه مقابل قرار گرفت. پاسخ او بر دو عامل متمرکز بود: فاصله گرفتن از یاد خدا و غلبه دنیاطلبی و خواهشهای نفسانی بر تصمیمهای اجتماعی. این تحلیل، عاشورا را از یک واقعه صرفاً تاریخی خارج میکند و آن را به هشداری دائمی درباره فرسایش تدریجی یک جامعه تبدیل میسازد.
در چنین نگاهی، حسینی بودن فقط به معنای شور عاطفی نیست. انسان حسینی باید بتواند در لحظهای که حقیقت پرهزینه میشود، تکلیف خود را تشخیص دهد. او نباید ارزشهای دینی را تنها تا زمانی بپذیرد که با آسایش، منفعت یا موقعیتش تعارضی ندارند. جمله «مثلی لا یبایع مثله» نیز همین مرز را روشن میکند: مسئله تنها مخالفت دو فرد نیست؛ سخن از ناسازگاری دو شیوه زندگی و دو منطق حکمرانی است.
سیره امام شهید نیز در همین چارچوب قابل خواندن است. تأکید مستمر او بر استقلال، مقاومت، اعتماد به توان مردم و پرهیز از تسلیم شدن در برابر فشار خارجی، از یک نگاه مقطعی سرچشمه نمیگرفت. پشت این مواضع، برداشتی از عاشورا وجود داشت که در آن عزت، جایگزین راحتطلبی و مسئولیت، جایگزین تماشاگری میشود. در پیام رهبر کنونی انقلاب به مناسبت چهلمین روز شهادت او نیز بر پیوند شخصیت امام شهید با مکتب حسینی و تبدیل سوگ عمومی به حرکت و حماسه تأکید شده است.
امت واحده؛ وحدت بدون حذف تفاوتها
سیره عاشورایی امام شهید را نمیتوان جدا از مفهوم «امت واحده» فهمید. قرآن مسلمانان را به تمسک جمعی به ریسمان الهی و پرهیز از تفرقه فرا میخواند و جامعه مؤمنان را امتی واحد معرفی میکند. وحدت در این معنا، یکسان شدن همه اندیشهها، سلیقهها و فرهنگها نیست؛ بلکه رسیدن به یک فهم مشترک درباره دشمن، دوست، مسئولیت و آینده است.
امت واحده زمانی شکل میگیرد که اعضای آن درد یکدیگر را مسئله خود بدانند. جامعهای که تنها در مناسبتها از وحدت سخن میگوید، اما در عمل گرفتار تحقیر اقوام، رقابتهای بیهوده، تخریب شخصیتها و نزاعهای فرسایشی است، هنوز با معنای حقیقی امت فاصله دارد. وحدت به معنای تعطیل کردن نقد نیست؛ نقد باید از میل به اصلاح برخیزد، نه از شوق شکست دادن دیگری. در پیامهای رسمی سال ۱۴۰۵ نیز حفظ انسجام ملی همراه با پرهیز از اختلافهای پوچ و برجستهسازی شکافهای اجتماعی، از مسئولیتهای مهم نخبگان و مردم دانسته شده است.
امام شهید در این میان تنها یک چهره متعلق به ایران نبود. بخش مهمی از گفتمان او بر همسرنوشتی ملتهای مسلمان، حمایت از مظلومان و عبور از مرزهای قومی و مذهبی استوار بود. امت واحده در این برداشت، یک شعار احساسی نیست؛ شبکهای از مسئولیتهای مشترک است. ایرانی، فلسطینی، لبنانی، عراقی، یمنی یا هر مسلمان دیگری، زمانی بخشی از این امت است که آزادی و کرامت دیگری را از آزادی و کرامت خود جدا نبیند.
ادامه دادن سیره امام شهید، بیش از آنکه در تکرار جملههای او خلاصه شود، به بازسازی همان ترکیب نیاز دارد: معنویت بدون انزوا، سیاست بدون دنیاطلبی، مقاومت بدون هیجانزدگی و وحدت بدون خاموش کردن عقل و نقد. چنین الگویی میتواند عاشورا را از خاطرهای در گذشته به نیرویی برای ساختن آینده تبدیل کند.
منابع اصلی
۱. زندگینامه و اسناد مربوط به فعالیتهای فرهنگی، مبارزاتی و سیاسی حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای، پایگاه رسمی حفظ و نشر آثار.
۲. بیانات درباره عبرتهای عاشورا و عوامل انحراف جامعه اسلامی، سال ۱۳۷۱.
۳. قرآن کریم، سوره آلعمران، آیه ۱۰۳ و سوره انبیاء، آیه ۹۲.
۴. پیام چهلمین روز شهادت امام شهید و پیام مربوط به حفظ وحدت و انسجام ملی.
