در بسیاری از خانهها، اختلاف بر سر تلفن همراه به یک صحنه تکراری تبدیل شده است. والدین احساس میکنند نوجوانشان از خانواده فاصله گرفته و نوجوان تصور میکند هیچکس دنیای او را نمیفهمد. یک طرف از خطرهای فضای مجازی میگوید و طرف دیگر، تلفن همراه را بخشی طبیعی از زندگی، ارتباط و هویت خود میبیند. نتیجه گاهی نه تربیت بهتر، بلکه پنهانکاری بیشتر است.
دوره نوجوانی تنها فاصله میان کودکی و بزرگسالی نیست. سازمان جهانی بهداشت، نوجوانی را دوره ۱۰ تا ۱۹ سالگی معرفی میکند؛ مرحلهای که در آن تحولات جسمی، شناختی، عاطفی و اجتماعی با سرعت رخ میدهند. در این سن، نیاز به استقلال بیشتر میشود، نظر همسالان اهمیت پیدا میکند و نوجوان در حال ساختن تصویری از خود و جایگاهش در جهان است.
والدینی که این تغییر را صرفاً نافرمانی میبینند، ممکن است بهجای همراهی با رشد فرزندشان، وارد جنگ قدرت شوند. نوجوان همچنان به خانواده نیاز دارد، اما شکل این نیاز تغییر کرده است. او کمتر به دستور مستقیم و بیشتر به شنیده شدن، اعتماد و فرصت تجربه کنترلشده احتیاج دارد.
قرآن با نوجوان چگونه سخن میگوید؟
در سوره لقمان، پدر در حال گفتوگو با فرزندش تصویر میشود. تکرار تعبیر محبتآمیز «یا بُنَیَّ» نشان میدهد که آموزش توحید، اخلاق، نماز و رفتار اجتماعی در بستری از رابطه و مهر صورت میگیرد. لقمان تنها فرمان نمیدهد؛ برای سخنانش دلیل میآورد، پیامد رفتار را توضیح میدهد و فرزندش را مخاطبی دارای فهم میبیند.
آیه ششم سوره تحریم نیز مؤمنان را نسبت به خود و خانوادهشان مسئول میداند. این مسئولیت را نمیتوان تنها به تأمین خوراک، پوشاک یا ثبتنام در کلاسهای آموزشی محدود کرد. حفاظت از خانواده، شامل ساختن محیطی است که در آن حقیقت، محبت، عبادت، احترام و قدرت تشخیص رشد کند.
تربیت دینی زمانی اثرگذارتر است که نوجوان نمونه آن را در رفتار والدین ببیند. پدری که ساعتها در تلفن همراه است، نمیتواند فقط با دستور، فرزندش را به کاهش استفاده از صفحه نمایش قانع کند. مادری که در اختلافها به تحقیر و مقایسه روی میآورد، با توصیههای اخلاقی نمیتواند احترام را آموزش دهد. در تربیت، رفتار بزرگترها معمولاً بلندتر از سخنانشان شنیده میشود.
فضای مجازی؛ نه فرشته، نه هیولا
فضای دیجیتال میتواند امکان یادگیری، خلاقیت، ارتباط و دسترسی به حمایت اجتماعی را فراهم کند؛ در عین حال، نوجوان را در معرض مقایسه دائمی، نقض حریم خصوصی، محتوای نامناسب، آزار آنلاین و الگوهای ناسالم مصرف قرار دهد. توصیههای انجمن روانشناسی آمریکا نیز بر رویکردی متناسب با سن و شرایط هر نوجوان تأکید دارند و نظارت، آموزش سواد رسانهای، گفتوگو درباره محتوا و تعیین محدودیتهای متناسب را مهم میدانند. این رویکرد با ممنوعیت کور یا آزادی کامل تفاوت دارد.
قانون خانوادگی زمانی مؤثرتر است که پیش از وقوع بحران و با مشارکت نوجوان تنظیم شود. زمانهای بدون تلفن همراه، رعایت حریم خصوصی، ممنوعیت استفاده هنگام خواب، شیوه مواجهه با افراد ناشناس و نحوه گزارش یک تجربه آزاردهنده، میتوانند بخشی از توافق روشن خانواده باشند. والدین باید توضیح دهند که هر محدودیت برای چه هدفی وضع شده است؛ قانونی که تنها بر قدرت تکیه کند، در غیاب والدین کنار گذاشته خواهد شد.
در کنار محدودیت، باید جایگزین واقعی نیز وجود داشته باشد. نمیتوان تلفن همراه را از نوجوان گرفت و او را با خانهای خاموش، گفتوگوهای پرتنش و برنامهای خالی تنها گذاشت. ورزش، هنر، مطالعه، سفر کوتاه، حضور در مسجد و هیئت، فعالیت داوطلبانه و زمانی که خانواده بدون نصیحت کردن در کنار هم میگذراند، به نوجوان کمک میکند هویت خود را فقط در پسندها و نظرهای آنلاین جستوجو نکند.
یکی از مهمترین سرمایههای تربیتی، امکان اعتراف بدون ترس است. نوجوان باید مطمئن باشد که اگر در فضای مجازی اشتباه کرد، فریب خورد یا با محتوایی آزاردهنده مواجه شد، پیش از هرکس میتواند به خانواده مراجعه کند. واکنشهای شدید، تمسخر و تهدید ممکن است او را وادار کند مشکل بعدی را پنهان سازد.
تربیت نوجوان در عصر جدید، با کنترل کامل ممکن نیست. والدین قرار نیست تا پایان عمر کنار فرزند خود بایستند و هر انتخاب را بهجای او انجام دهند. هدف آن است که نوجوان، در زمانی که کسی او را نمیبیند نیز بتواند میان درست و نادرست تشخیص دهد. چنین تواناییای در خانهای رشد میکند که در آن گفتوگو زنده، قانون قابلفهم، محبت بیمنت و رفتار والدین قابلاعتماد باشد.
منابع اصلی
۱. سازمان جهانی بهداشت، مطالب مربوط به دوره نوجوانی و رشد جسمی و روانی نوجوانان.
۲. انجمن روانشناسی آمریکا، توصیهنامه استفاده نوجوانان از شبکههای اجتماعی.
۳. قرآن کریم، سوره لقمان، آیات ۱۳ تا ۱۹ و سوره تحریم، آیه ۶.
۴. پژوهش درباره تجربههای مثبت و منفی نوجوانان در شبکههای اجتماعی.
