پس از میدان، نوبت روایت بود؛ نقش بانوان با الگوگیری از حضرت زینب(س)

پس از عاشورا، سپاه یزید میدان را در اختیار داشت. امام حسین(ع) و یارانش به شهادت رسیده بودند، خیمه‌ها غارت شده بود و بازماندگان در اسارت قرار داشتند. از نگاه ظاهری، قدرت حاکم می‌توانست ماجرا را هر طور که می‌خواست تعریف کند. اما یک مانع جدی باقی مانده بود: زنی که حقیقت را دیده و حاضر نبود اجازه دهد قاتلان، راویان نهایی حادثه نیز باشند.

حضرت زینب(س) را گاهی فقط با مصیبت و اشک می‌شناسیم؛ درحالی‌که شخصیت او مجموعه‌ای از معرفت، مدیریت، مراقبت، شجاعت و قدرت بیان است. او در یکی از سخت‌ترین موقعیت‌های ممکن، هم باید کودکان و زنان کاروان را حفظ می‌کرد، هم از امام سجاد(ع) مراقبت می‌کرد و هم اجازه نمی‌داد پیام عاشورا در فضای تبلیغاتی حکومت اموی تحریف شود.

ولایت اجتماعی زنان

آیه ۷۱ سوره توبه، مردان و زنان مؤمن را اولیای یکدیگر معرفی می‌کند و مسئولیت دعوت به کار درست، مقابله با منکر، برپایی نماز و پرداخت زکات را به هر دو نسبت می‌دهد. این آیه، زن مؤمن را عضوی حاشیه‌ای یا صرفاً دریافت‌کننده هدایت نمی‌بیند؛ او در سلامت اخلاقی و اجتماعی جامعه مسئول است.

الگوی حضرت زینب(س) نیز همین مسئولیت اجتماعی را به شکلی روشن نشان می‌دهد. حضور او پس از عاشورا اتفاقی یا از سر اجبار نبود. آنچه در کوفه و شام رخ داد، نشان داد که او از قدرت کلمه، حافظه تاریخی و شناخت مخاطب برخوردار بود. گزارش خطبه او در مجلس یزید در منابعی که به سده‌های نخست اسلامی بازمی‌گردند نقل شده و محتوای آن بر افشای غرور قدرت، دفاع از کرامت اهل‌بیت و ناپایداری پیروزی ظاهری ستمگران استوار است.

حضرت زینب(س) تنها از اندوه خود سخن نگفت. او حادثه را معنا کرد. تفاوت میان یک قربانی خاموش و یک کنشگر تاریخی در همین نقطه آشکار می‌شود. انسان ممکن است نتواند از وقوع همه رنج‌ها جلوگیری کند، اما می‌تواند اجازه ندهد رنج او به نفع عامل ظلم تفسیر شود.

حفظ خانواده و حضور اجتماعی، دو راه جدا نیستند

یکی از خطاهای رایج در سخن گفتن از نقش زنان، قرار دادن خانواده و اجتماع در برابر یکدیگر است. گویی زن یا باید به خانه و تربیت فرزند بپردازد یا در میدان اجتماعی حضور داشته باشد. سیره حضرت زینب(س) این دوگانه را به هم می‌زند. او در همان لحظه‌ای که حافظ کودکان و پناه بازماندگان بود، یک کنشگر اجتماعی و سیاسی نیز به شمار می‌رفت.

حفظ هویت خانواده تنها با آموزش مستقیم احکام انجام نمی‌شود. نوع گفت‌وگوی مادر، واکنش او در بحران، شیوه مصرف، نحوه مواجهه با اخبار و میزان احترامش به دیگران، بخشی از تربیت دینی فرزندان است. مادری که در برابر شایعه توقف می‌کند، منبع خبر را می‌سنجد و اجازه نمی‌دهد خشم وارد روابط خانوادگی شود، در حال آموزش یک مهارت زینبی است: حفظ حقیقت در میان هیاهو.

از سوی دیگر، جامعه نیز به توان علمی، فرهنگی، مدیریتی و رسانه‌ای زنان نیاز دارد. حضور اجتماعی بانوان زمانی به حفظ هویت دینی کمک می‌کند که از تقلید سطحی الگوهای مسلط فاصله بگیرد. مسئله این نیست که زن برای اثبات توانایی خود، نسخه دیگری از مردان باشد. او می‌تواند با حفظ کرامت، شخصیت و انتخاب آگاهانه، در آموزش، پژوهش، رسانه، فعالیت‌های محلی و حل مسائل خانواده‌ها نقش ایفا کند.

زینبی بودن در عصر رسانه

امروز بخش بزرگی از نبرد هویتی در تلفن‌های همراه جریان دارد. تصویر زن، خانواده، موفقیت و آزادی پیوسته بازتعریف می‌شود. در چنین فضایی، نقش بانوی زینبی تنها رد کردن محتواهای نامناسب نیست؛ او باید توان تولید روایت جایگزین داشته باشد. اگر تصویر زن مؤمن فقط به صورت موجودی منفعل، بی‌مسئله و دور از واقعیت‌های جامعه ارائه شود، نسل نوجوان با آن ارتباطی برقرار نخواهد کرد.

روایت معتبر باید زنانی را نشان دهد که در عین پایبندی دینی، صاحب اندیشه، مهارت، انتخاب و اثر اجتماعی‌اند. بانویی که یک گروه آموزشی برای دختران محله تشکیل می‌دهد، مادری که فرزندش را در برابر فشارهای هویتی همراهی می‌کند، خبرنگاری که تحریف را آشکار می‌سازد یا پزشکی که بخشی از وقت خود را به نیازمندان اختصاص می‌دهد، هرکدام جلوه‌ای معاصر از مسئولیت زینبی را نشان می‌دهند.

الگوگیری از حضرت زینب(س) به معنای تکرار شکل زندگی قرن نخست هجری نیست. شرایط، ابزارها و مسائل تغییر کرده‌اند. آنچه قابلیت تداوم دارد، اصول است: شناخت حق، حفظ کرامت در بحران، مراقبت از خانواده، قدرت بیان، مسئولیت اجتماعی و ندادن اختیار روایت به جریان تحریف.

حضرت زینب(س) نشان داد که پایان نبرد نظامی، پایان ماجرا نیست. گاهی پس از خاموش شدن صدای شمشیرها، مهم‌ترین مرحله آغاز می‌شود: اینکه چه کسی حادثه را تعریف می‌کند و نسل بعد چه چیزی از آن به یاد خواهد آورد. در این میدان، بانوان نه حاشیه روایت، بلکه از اصلی‌ترین حافظان حقیقت و هویت جامعه‌اند.