مقایسه شرایط امروز با عاشورا، هم میتواند روشنگر باشد و هم گمراهکننده. اگر هر اختلاف سیاسی را نبرد حسین و یزید بنامیم، پیچیدگی واقعیت را از بین بردهایم و حادثه عاشورا را نیز به ابزاری برای حذف مخالفان تبدیل کردهایم. اما اگر از عاشورا برای شناخت الگوهای تکرارشونده تاریخ استفاده کنیم، این مقایسه میتواند به فهم دقیقتری از وضع جهان اسلام برسد.
کربلا شابلونی نیست که بر هر حادثهای گذاشته شود؛ قطبنمایی است که جهت اخلاقی را نشان میدهد.
نخستین شباهت؛ عادی شدن انحراف
فاجعه عاشورا ناگهان در صبح دهم محرم به وجود نیامد. پیش از آن، جامعه اسلامی مسیری را پیموده بود که در آن ارزشهای اولیه بهتدریج جای خود را به مصلحتجویی، دنیاطلبی، تبعیض و اطاعت از قدرت دادند. تحلیل امام شهید از عبرتهای عاشورا نیز بر همین روند تدریجی تأکید داشت: فاصله گرفتن از معنویت و پیروی از خواهشهای نفسانی، جامعه را به نقطهای رساند که وقوع جنایتی بزرگ با واکنش متناسب عمومی روبهرو نشد.
امروز نیز بسیاری از بحرانها ابتدا با عادی شدن یک دروغ، یک تبعیض یا یک سکوت آغاز میشوند. هنگامی که مرگ غیرنظامیان به عددی در انتهای خبر تبدیل میشود، کوچ اجباری خانوادهها عادی جلوه میکند و ارزش جان انسانها بر اساس ملیت و مذهب آنان سنجیده میشود، جامعه جهانی قدمبهقدم حساسیت اخلاقی خود را از دست میدهد.
دومین شباهت؛ نبرد بر سر روایت
حکومت اموی تنها به پیروزی نظامی نیاز نداشت؛ باید برای اقدام خود نیز روایت میساخت. کاروان اسرا و خطبههای حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) این انحصار را شکستند. از همینجاست که عاشورا، افزون بر میدان شمشیر، میدان روایت نیز هست.
در جهان امروز، تصویر، تیتر، الگوریتم و شبکههای اجتماعی بر فهم افکار عمومی از جنگها اثر میگذارند. حذف زمینه یک واقعه، انتخاب گزینشی تصاویر یا معرفی قربانی بهعنوان مقصر، میتواند حقیقت را وارونه کند. مسئولیت انسان مؤمن در چنین فضایی، بازنشر سریع هر محتوای همسو با احساساتش نیست؛ باید منبع را بررسی کند، میان خبر و تحلیل تفاوت بگذارد و اجازه ندهد خشم، قدرت تشخیص او را از بین ببرد.
سومین شباهت؛ پراکندگی امت
قرآن مسلمانان را به تمسک جمعی به ریسمان الهی فرا میخواند و آنان را از تفرقه بازمیدارد. بااینحال، بخش مهمی از ظرفیت جهان اسلام امروز در اختلافهای قومی، مذهبی، حزبی و مرزی فرسوده میشود. دشمنیهایی که گاهی از یک مسئله قابلحل آغاز شدهاند، به شکافهای نسلی و تاریخی تبدیل میشوند و امکان همکاری بر سر مسائل اصلی را از بین میبرند.
امت واحده به معنای نادیده گرفتن اختلافها نیست. مسلمانان میتوانند درباره سیاست، فقه و شیوه اداره جامعه دیدگاههای متفاوت داشته باشند، اما نباید اجازه دهند این تفاوتها، حساسیت آنان را نسبت به رنج ملتهای دیگر از میان ببرد. آزمون وحدت زمانی آغاز میشود که مظلوم، همزبان، همقوم یا همحزب ما نباشد.
چهارمین شباهت؛ سنگینی هزینه بر دوش مردم
دادههای نهادهای بینالمللی نشان میدهد که میلیونها انسان در کشورهای درگیر جنگ و ناامنی، از خانههای خود رانده شدهاند. کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل اعلام کرده است که در پایان سال ۲۰۲۵، حدود ۶۸.۷ میلیون نفر در داخل کشورهای خود آواره بودند و سودان با ۹.۱ میلیون آواره داخلی، بزرگترین بحران جابهجایی داخلی را داشت. دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل نیز در ژوئن ۲۰۲۶ گزارش داد که بیشتر جمعیت ۲.۱ میلیون نفری غزه همچنان آوارهاند و به خدمات ضروری و حداقل شرایط زندگی دسترسی کافی ندارند.
این آمارها یادآور یک حقیقت تلخاند: در بیشتر جنگها، کسانی که تصمیم به آغاز نبرد میگیرند، نخستین قربانیان آن نیستند. کودکان، زنان، سالمندان و خانوادههای عادی بار تصمیمهایی را تحمل میکنند که در اتاقهای قدرت گرفته شده است. وفاداری به پیام عاشورا نمیتواند با بیتفاوتی نسبت به جان غیرنظامیان جمع شود.
با وجود این شباهتها، نباید تفاوتهای تاریخی را نادیده گرفت. جهان امروز دارای دولتهای ملی، رسانههای فراگیر، نهادهای بینالمللی، فناوریهای نظامی پیچیده و مناسبات اقتصادی درهمتنیده است. نسخهبرداری ساده از سال ۶۱ هجری، ما را از تحلیل دقیق بازمیدارد. آنچه باید از عاشورا گرفت، نامگذاری عجولانه اشخاص نیست؛ معیارهاست: نپذیرفتن تحقیر، حساس بودن به تحریف، دفاع از مظلوم، پرهیز از تفرقه و ایستادگی در لحظهای که سکوت به همکاری با ظلم تبدیل میشود.
عاشورا از ما نمیخواهد هر روز کسی را یزید بنامیم. از ما میخواهد مراقب باشیم خودمان به بخشی از جامعهای تبدیل نشویم که حقیقت را شناخت، اما به دلیل ترس، منفعت یا عادت، از کنار آن عبور کرد.
منابع اصلی
۱. بیانات درباره عبرتهای عاشورا و عوامل انحراف جامعه اسلامی.
۲. قرآن کریم، سوره آلعمران، آیه ۱۰۳ و سوره انبیاء، آیه ۹۲.
۳. گزارش روندهای جهانی آوارگی، کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، سال ۲۰۲۶.
۴. گزارش وضعیت انسانی غزه، دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل، ۲۶ ژوئن ۲۰۲۶.
